همزمان، شان و جایگاه نیروی ماهر و مهارت آموزی چنان پایین کشیده شد که برای بسیاری حتی گز کردن خیابان بهتر از شاگردی و مهارت آموزی در حرفه هایی شد که اتفاقا خیلی زود درآمدزا هم می شوند.

بی تعارف باید گفت سال هاست که ‘مهارت’ را پیش پای ‘مدرک’ سر بریده ایم و مدت ها از این قربانی کردن هم خوشحال بودیم! غافل از اینکه پیامدهای مدرک گرایی بزودی گلوی جمعیت جوانان ما را می فشارد و ده ها پیامد تلخ دارد که تنها یکی از آنها همین فرهنگ پشت میزنشینی است.

امروز برای بسیاری از جوانان همین که دستشان به میزی برسد که پشت آن تکیه بزنند، کافی است و گویا آرزوی شغلی آنان چیزی جز این نیست.

** مهارت یعنی چه؟

مهارت در فرهنگ دهخدا به معنی زیرکی و رسایی در کار و استادی و زبردستی است.

فرهنگ فارسی معین هم مهارت را ماهر بودن در کاری، زبردست بودن، استادی و زبردستی تعریف کرده است.

مهارت ها اغلب 2 دسته است؛ مهارت های حوزه عمومی و مهارت های حوزه تخصصی برای مثال در حوزه کاری، بعضی از مهارت های عمومی می توانند شامل مدیریت زمان، کار گروهی، رهبری، خودجوشی و خودانگیزشی و … باشند در حالی که مهارت های حوزه تخصصی می توانند فقط برای بعضی از مشاغل بکار روند و بیشتر شامل مهارت های فنی و حرفه ای می شوند.

** ناکارآمدی نظام آموزشی در مهارت آموزی و صف میلیونی بیکاران باسواد

کورش پرند معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی اردیبهشت ماه امسال در گزارشی از وضعیت بازار کار اعلام کرد: طبق آخرین آمار نرخ بیکاری دانش آموخته گان کشور هم اکنون 18.9 درصد است که از این میزان 12.9 درصد مرد و 31.3 درصد زن هستند، همچنین از 11 میلیون و 200 هزار دانشجو و دانش آموخته کشور، پنج میلیون و 700 هزار نفر غیرفعال بوده و هیچ نقشی در تولید و ارزش افزوده اقتصادی ندارند.

بی شک یکی از عوامل فاجعه کنونی در بازار کار، تاسیس هزاران دانشگاه غیردولتی و تلاش برای پُر کردن صندلی های آن بدون نیازسنجی شغلی بوده است؛ هرچند که این نیازسنجی در دانشگاه های دولتی هم جایی نداشته زیرا جامعه امروز به جایی رسیده که نمی داند با درخواست انبوهی از جوانان دانش آموخته دانشگاهی برای شغل چه باید بکند.

کارشناسان بازار کار بر این باورند که مهمترین ضعف دانش آموخته گان دانشگاهی جویای کار، نداشتن مهارت و تخصص در رشته تحصیلی خود است طوری که کارفرمایان تمایلی به استخدام آنان ندارند.

در واقع کم نیستند لیسانس ها و فوق لیسانس هایی که به واسطه فرا نگرفتن مهارت لازم در دانشگاه بیکار هستند یا احتمالا در رشته های غیرمرتبط مشغول شده اند.

روشن است که نظام آموزشی کشور سال هاست قادر به برآوردن نیازهای بازار کار و تامین نیروی کار ماهر نیست و همچنان جای خالی بسیاری از مباحث مربوط به مهارت های کاری و حتی مهارت های زندگی در حوزه آموزشی به چشم می خورد.

این موضوع حاکی از ضرورت بازنگری در زمینه آموزش مهارت های شغلی در همه عرصه ها از جمله در نظام آموزشی است و گرنه همچنان شاهد این خواهیم بود که هر ساله تعداد زیادی به جمعیت دانش آموخته گان فاقد مهارت اضافه و صف افراد جویای کار طولانی تر می شود.

بدیهی است اگر نظام آموزشی ما به سمت مهارت آموزی و توانمند کردن نیروهای کارآمد انسانی پیش رود جامعه نه تنها در علوم و فن آوری های جدید بلکه در بازار کسب و کار نیز موفق خواهد بود زیرا امروزه راه پیشرفت کشور، توسعه علوم و فنون، افزایش سطح رفاه اجتماعی، سرمایه گذاری، تقویت فعالیت های اقتصادی کشور و افزایش فرصت های شغلی از مسیر توسعه آموزش های مهارتی می گذرد.

** ورود به دانشگاه؛ تنها آرزو

در این باره مدیرکل آموزش فنی و حرفه ای استان کرمانشاه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا مهمترین معضل در بخش مهارت آموزی را سلطه فرهنگ مدرک گرایی بر نهاد خانواده ها دانست و تاکید کرد: در چند دهه اخیر تمام ارزش های جامعه معطوف به مدرک گرایی شده و ارزش و شان مهارت آموزی و نیروی ماهر بشدت تضعیف شده است.

داوود ناصری امید رسانه ها را در تعمیق فرهنگ مدرک گرایی بسیار موثر دانست و اظهار داشت: تقریبا در همه فیلم های تلویزیونی، شخصیت های مثبت قصه دارای چند شغل خاص از جمله دکتر و مهندس هستند و از طرف دیگر نیروهای مهارت دیده افرادی کم فرهنگ و با شان اجتماعی پایین نشان داده می شوند و دقیقا به همین دلیل است که اکنون اولین آرزوی خانواده ها برای فرزندانشان ورود به دانشگاه است.

ناصری امید تصریح کرد: اساسی ترین اقدام برای توسعه مهارت و گرایش نیروهای کار به سمت آن، جایگزینی فرهنگ مهارت آموزی با فرهنگ مدرک گرایی است که البته این کار اقدامی زمان بر و بلندمدت است و به اطلاع رسانی مناسب و فرهنگ سازی رسانه ها نیاز جدی دارد.

شاید اگر مهارت های فنی و حرفه ای در اولویت قرار گیرند و خانواده ها بدانند افراد داری مهارت هرگز بیکار نمی مانند، شاید اوضاع متفاوت از شرایط کنونی شود.

برای رسیدن به این تغییر دیدگاه در خانواده ها به نظر می رسد مهارت آموزی باید از دوره ابتدایی که معلمان مهمترین نقش را در تعلیم و تربیت دانش آموزان دارند آغاز شود.

البته یکی از اهداف مهم برنامه پنجم توسعه و همچنین سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، آموزش یک مهارت به دانش آموزان نظری است و انتظار می رود این دانش آموزان در پایان دوره متوسطه حداقل در یک مهارت آموزش های لازم را کسب کرده باشند؛ انتظاری که هیچ وقت در مدرسه محقق نشده که حتی در طول دوره حضور دانشجو در دانشگاه هم جایی نداشته است.

** بیکاری دانشگاهیان دو برابر دانشگاه نرفته ها!

مدیرکل آموزش فنی و حرفه ای استان کرمانشاه در این باره با بیان اینکه دانشگاه ها هیچ برآورد دقیقی از نیاز جامعه به رشته های مختلف ندارند و پذیرش دانشجو براساس نیازسنجی نیست افزود: علاوه بر این دانشگاه ها آموزش های لازم عملی و مهارتی را به دانشجویان ارائه نمی کنند و بسیاری از دانش آموخته گان دانشگاهی فاقد مهارت حداقلی در باره رشته خود هستند، به عنوان نمونه بسیاری از واحدهای دانشگاهی کرمانشاه کارگاهی برای آموزش دانشجویان صنعتی خود ندارند.

داوود ناصری امید، آمار بیکاری دانش آموخته گان دانشگاهی را یک و نیم تا 2 برابر نیروهای غیردانشگاهی اعلام و عنوان کرد و اظهار داشت: بهترین شیوه و راهکار برای ارتقای سطح مهارت نیروی کار، تمرکز بر روی جمعیت مستعد چهار و نیم میلیونی دانشجویان کشور و مهارت آموزی آنهاست.

به گفته وی ‘نباید دوران تحصیل دانشگاهی صرفا اعطای یک مدرک باشد و دانش آموخته گان تازه پس از اتمام تحصیل، به فکر کسب مهارت و راه اندازی کسب و کار جدید و اغلب غیرمرتبط با رشته دانشگاهی خود باشند.’

به باور ناصری امید و بخشی از کارشناسان حوزه آموزشی، منشا اصلی مشکل در خود دانشگاه هاست که وضعیت برخی دانشگاه ها در این میان بدتر از سایرین است؛ موضوعی که رییس دانشگاه پیام نور استان کرمانشاه آن را رد می کند.

** مشکل کار در سیاست های کلی است؛ دانشگاه ها بی تقصیرند

بهمن سعیدی پور رییس دانشگاه پیام نور استان کرمانشاه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا در باره اینکه آیا دانشگاه پیام نور استان زیرساخت و کارگاه های لازم برای آموزش دانشجویان رشته های فنی را دارد گفت: این دانشگاه در مقایسه با سایر دانشگاه ها عقب تر نیست زیرا میزان، شیوه و نوع آموزش ها، کارگاه ها و دروس عملی همگی براساس سرفصل های مصوب وزارت علوم تعیین شده و کاملا رعایت می شود.

این استاد دانشگاه پیام نور افزود: اگر کارگاه های لازم در درون واحدهای دانشگاه پیام نور هم وجود نداشته باشد، با آموزشگاه های آزاد یا دولتی خارج از دانشگاه ها قرارداد بسته و مهارت تعیین شده توسط وزارت علوم به دانشجویان تدریس می شود.

وی آموزش را دارای سه شاخه ‘شناختی’، ‘عاطفی و باورها’ و’مهارتی یا روان حرکتی’ توصیف کرد و افزود: در تمام دانشگاه های کشور سطح آموزشی و منابع درسی یکسان و بیشتر به سمت آموزش شناختی و حیطه عاطفی است و به آموزش مهارتی کمتر توجه شده است.

** فرق میلگرد 16 و 18 را نمی دانند!

رییس دانشگاه پیام نور استان کرمانشاه با تاکید بر اینکه ضعف مهارت آموزی مشکل همه دانشگاه های کشور(غیر علوم پزشکی) و ناشی از سیاست های آموزشی وزارت علوم است عنوان کرد: سیاست های کلی آموزش و مهارت آموزی در دانشگاه های علوم پزشکی کاملا متفاوت و بر پایه آموزش های عملی گسترده در مراکز درمانی است که نتیجه آن ورود آسان دانشجویان به بازار کار و پژوهش و پیشرفت کشور در حوزه پزشکی است.

سعیدی پور با تاکید بر اینکه باید ارزش و نمره دانشجو را به کار عملی و مهارت او داد، شیوه کنونی ارزشیابی تحصیلی را بی نتیجه توصیف و اظهار کرد: به عنوان نمونه بخشی از دانشجویان عمران ممکن است حتی فرق میلگرد 16 و 18 را ندانند که این نشانگر ضرورت بازتعریف مهارت آموزی در وزارت علوم و سرفصل های آموزشی است.

** کرمانشاه؛ استان تحصیلکرده های بی مهارت

تصویری که تا اینجای گزارش از جامعه آموزشی و بیکاران ترسیم شد، فضای کلی حاکم بر کشور بود اما اوضاع در استان کرمانشاه به مراتب حادتر است؛ زیرا جمعیت بزرگ بیکاران استان و حضور کرمانشاه در جمع پنج استان بیکار کشور نگرانی ها را دو چندان کرده است.

‘بیش از 80 درصد بیکاران استان، فاقد مهارت هستند’ این موضوع را محسن دارابی مدیرکل دفتر اقتصادی استانداری کرمانشاه سال گذشته در جلسه شورای مهارت استان مطرح کرد تا نشان دهد که مهارت به عنوان حلقه ارتباطی دانش و صنعت در استان گم شده است.

برخی متولیان حتی معتقدند فقدان مهارت کافی در میان نیروهای شاغل در بخش فنی و صنعتی استان سبب شده که اغلب سفارش های صنعتی کرمانشاه به سایر استان ها داده شود.

در این زمینه، عبدالرضا شافعیان معاون اداره آموزش و پژوهش سازمان صنعت و معدن تجارت استان کرمانشاه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا کمبود نیروی ماهر به ویژه در رشته های خاص و جدید را در استان تایید می کند اما می گوید: نصب و راه اندازی ماشین آلات سنگین به عهده فروشنده آنها است و استفاده از نیروی کار بومی یا غیربومی در پروژه ها هم با توجه به صرفه اقتصادی شرکت ها توسط خودشان صورت می گیرد.

** مشکل کار کجاست؟

درددل متولیان بخش صنعت و فنی و حرفه ای در یک جا به هم می رسد؛ اینکه چاره کار در توسعه و تقویت مهارت آموزی و تولید و استانداردسازی مهارت های جدید است زیرا اگر به امید تغییر سرفصل های آموزشی کشور یا تغییر فرهنگ مدرک گرایی دست روی دست بگذاریم، نه تنها جمعیت بیکاران کمتر نخواهد شد که حتی اوضاع از این بدتر هم خواهد شد.

اینجاست که لزوم توجه به آموزشگاه های فنی و حرفه ای و گارگاهی اهمیت پیدا می کند.

طبق قانون، کلیه کارفرمایان واحدهای صنعتی، تولیدی و خدماتی مکلف هستند که برای ارتقای مهارت آموزی در ایجاد مراکز جوارکارگاه و بین کارگاهی با سازمان آموزش فنی و حرفه ای یا وزارت کار و امور اجتماعی همکاری لازم را به عمل آورند.

هدایت حاتمی، معاون مدیریت و منابع انسانی استانداری چهارم مرداد ماه امسال در نشست شورای مهارت استان کرمانشاه در این باره اظهار داشت: هم اکنون در برخی از استان ها مجتمع های آموزشی آنقدر قوی هستند که در کردستان عراق هم شعبه دارند و این در حالی است که زدن این شعبات سهم استان هایی چون کرمانشاه، ایلام و کردستان است.

وی با بیان اینکه خیلی شغل ها وجود دارد که در کرمانشاه جایی ندارند، تاکید کرد: تعریف مشاغل جدید و آموزش های مهارتی آنها در آموزشگاه های فنی ضروری است.

در این میان نهادهای مختلف از جمله سازمان صنعت، معدن و تجارت استان نقش موثری در توسعه مهارت آموزی نیروهای کار دارد.

** فعلا خبری از بودجه آموزش نیست

البته شافعیان با بیان اینکه امسال تاکنون بودجه ای برای آموزش نیروهای واحدهای صنفی، صنعتی و معدنی تخصیص نیافته است، گفت: به دلیل کمبود اعتبار حتی در دو سال گذشته بخش پژوهش بودجه ای نداشته است به طوری که حدود 13 مصوبه کمیته پژوهش استانداری هم منتظر تخصیص اعتبار برای اجرا هستند.

وی با بیان اینکه اداره آموزش سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کار نیازسنجی واحدهای صنفی، صنعتی و معدنی را انجام می دهد، عنوان کرد: پس از تعیین نیاز واحدها به نیروی مهارت دیده، درخواست تامین این نیروها به اداره کل آموزش فنی و حرفه ای استان ارسال می شود.

شافعیان با اشاره به اینکه ما مجری مهارت آموزی نیروی کار نیستیم و اقدامت ما در حد برگزاری سمینار و همایش های آموزشی است افزود: حدود 200 مهارت موردنیاز در استان شناسایی و برای تامین به اداره کل آموزش فنی و حرفه ای اعلام شده است به عنوان نمونه بخش معدن استان امسال تشخیص داده است که مهارت سیم برش سنگ های معدنی موردنیاز است که آموزش و تامین نیروی کار آن در دستور کار قرار می گیرد.

معاون اداره آموزش و پژوهش سازمان صنعت، معدن و تجارت کرمانشاه گفت: شناسایی مهارت های مورد نیاز استان و اجرای آموزش آنها، بهبود و بروز رسانی آموزش هایی که در استان در حال انجام است و اجرای آنها برای نیروهای جدید از مهمترین اولویت های این اداره است.

** خروجی امیدوار کننده

مدیرکل آموزش فنی و حرفه ای استان کرمانشاه نیز با بیان اینکه اداره کل آموزش فنی و حرفه ای استان کرمانشاه زیرساخت خوب و کارگاه های متعددی برای مهارت آموزی دارد گفت: این کارگاه ها در اختیار مردم هستند و ما از همکاری با دانشگاه های استان هم و در اختیار قراردادن این زیرساخت ها به دانشجویان استقبال می کنیم.

داوود ناصری امید، به آمار نیروهای آموزش دیده استان در سال گذشته هم اشاره و بیان کرد: در سال 93 حدود 30 هزار نفر در قالب هشت و نیم میلیون نفر ساعت در آموزشگاه های فنی و حرفه ای استان آموزش دیده اند که بیش از 70 درصد این آموزش ها به ایجاد شغل منجر شده است.

وی در عین حال با بیان اینکه استقبال مردم از کارگاه های مهارت آموزی کم است افزود: زیرساخت لازم برای آموزش چندین برابر آموزش های کنونی وجود دارد اما برای جذب نیروی کار فاقد مهارت، باید انگیزه لازم را در آن ایجاد کرد.

هم اکنون 22 مرکز دولتی فنی و حرفه ای در سطح استان فعال است.

در بخش خصوصی نیز برای 450 آموزشگاه مجوز صادر شده که 250 آموزشگاه آن فعال است.

البته در کنار اقدامات اداره کل آموزش فنی و حرفه ای استان، سندی با عنوان سند مهارت استان در حال تنظیم است. سهراب دل انگیزان عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه و رییس تیم تدوین کننده سند مهارت استان چهارم مرداد ماه سال جاری از تدوین 60 درصدی این سند در پنج ماهه اخیر خبر داد که امید می رود تهیه و تحقق آن کمک خوبی به توسعه و تقویت فرهنگ مهارت آموزی و در نتیجه آن ایجاد اشتغال در استان باشد.