پیشتر یعنی در دهه های 1370 و 1380 وقتی وارد دانشگاه می شدی، می تواستی نشانه های فعالیت های سیاسی جویندگان علم و دانش را در جای جای محیط تحصیلشان ببینی؛ از پوسترهایی که بر در و دیوار نصب شده بودند و برنامه ها و نشست های سیاسی را خبر می دادند تا تابلوهای اعلانات و نشریه های دانشجویی که هر کدام در محیط تضارب آرای دانشگاه نماینده ی ایده و نظر متفاوتی بودند.

حالا اما وقتی وارد دانشگاه می شوی از آن همه حرارت و جنب و جوش سیاسی کمتر اثر می یابی. دیگر اغلب پوسترها و بروشورها برگزاری نشست ها و برنامه های غیر سیاسی را خبر می دهند. بیشتر نشریه های دانشجویی هم پس از گذر از روزهای اوج فعالیت سیاسی خود در عزلتی امن به نشر مسایل مرتبط با دغدغه های دانشجویان امروزی مشغولند. البته با روی کار آمدن دولت یازدهم و باز شدن فضای دانشگاه ها، نشانگانی از افزایش فعالیت سیاسی دانشجویان می توان یافت، اما این فعالیت ها به رونق دهه های گذشته نیست.

***دانشجو باید سیاسی باشد، اما سیاست زده نشود

همانطور که فعالیت گروه ها و احزاب به توسعه ی سیاسی منجر می شود، فعالیت سیاسی دانشجویان هم می‏تواند از طریق افزایش دانش، جامعه پذیری سیاسی و گسترش مشارکت، کیفیت زندگی سیاسی شهروندان را ارتقا دهد. روحیه ی پرسشگر و نقادانه ی دانشجویانی که سرشار از نیروی جوانی هستند و از زاویه ی دید تحول خواه خود به مسایل می نگرند، نه تنها می تواند برغنای امر سیاسی بیفزاید، بلکه می تواند به عنوان سرمایه یی اجتماعی پشتوانه ی قدرت ملی باشد.

از سوی دیگر کسب تجربه ی فعالیت سیاسی دانشجویان، نسل آینده ی گردانندگان و اداره کنندگان کشور را با تجربه های عملی خوبی در این حوزه تجهیز خواهد کرد. «غلامعباس توسلی» جامعه شناس در گفت و گو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا از لزوم کسب تجربه برای دانشجویان جوان گفت. به گفته ی توسلی دانشجویان باید با مسایل سیاسی آشنا شوند و متناسب با موقعیت و جایگاه خود فعالیت سیاسی داشته باشند.

بر کسی پوشیده نیست که بخش بزرگی از بار انقلاب اسلامی را دانشجویانی بر دوش کشیدند که از مسایل سیاسی روز آگاهی داشتند و نسبت به تحولات سیاسی جامعه احساس مسوولیت می کردند؛ جوانانی که توانستند با کوله بار تجربه یی که در سال های پیش کسب کرده بودند، نهال نازک انقلاب را به بار بنشانند. بدون شک تنومندی این درخت در گروی تربیت نسل تازه یی است که کنش سیاسی را تجربه کرده باشند.

البته فعالیت های سیاسی دانشجویی همواره در معرض آسیب های زیادی چون سیاست زدگی قرار دارد. به گفته ی توسلی تشدید فعالیت های سیاسی دانشجویان در بزنگاه های انتخاباتی بهترین فرصت برای سوء استفاده گروه های تندرو از این فعالیت ها است. دانشجویان باید همواره نسبت به اینکه آلت دست گروه های سیاسی قرار بگیرند هوشیار باشند، زیرا این مساله بدبینی ها را نسبت به فعالیت های دانشجویی افزایش خواهد داد و موانع زیادی بر سر راه گسترش آن ایجاد خواهد کرد.

به گفته ی توسلی خودجوش بودن فعالیت های سیاسی دانشجویان و ممانعت از هدایت گری این کنش ها توسط نیروهای سیاسی جامعه می تواند فعالیت های دانشجویی را از چنین آسیبی مصون نگه دارد.

***چرایی افول کنش سیاسی دانشجویان

به رغم جایگاه و اهمیت بالای کنش سیاسی دانشجویان، مشاهدات پژوهشگر ایرنا و تایید برخی کارشناسان و فعالان دانشجویی نشان می دهد که فعالیت های دانشجویی به معنی سیاسی آن در سال های گذشته به دلایل متعدد کمرنگ شده است.

«سیف الله سیف اللهی» جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی در گفت و گو با پژوهشگر ایرنا با اشاره به اینکه رویکرد و مطالبه های دانشجویان همواره مبتنی بر خواسته ها و نیازهای کل جامعه است، از بی تفاوتی دانشجویان و جوانان نسبت به مسایل جامعه در حوزه های مختلف ابراز تاسف کرد.

بی انگیزگی و بی تفاوتی جوانان برای مشارکت سیاسی از نظر سیف اللهی به این دلیل است که آنان پاسخی برای مطالبه های خود دریافت نمی کنند و تجربه ی تلخی که طی سال های گذشته کسب کرده اند، بر سر راه مشارکت آنان بازدارندگی ایجاد می کند. به گفته ی سیف اللهی نبود دانش و سواد سیاسی هم از دیگر دلایل کنش های سیاسی کمرنگ دانشجویان امروزی است.

توسلی هم در ادامه ی گفت و گو با ایرنا فراهم نبودن زمینه برای فعالیت های دانشجویی را نتیجه ی سیاست های نادرست دولت پیشین در این حوزه دانست که موجب کم رمق شدن کنش های سیاسی دانشجویان شده است.

«یاشار تاج محمدی» عضو انجمن اسلامی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و مدیر مسوول ماهنامه ی «نشاط» هم در گفت و گو با ایرنا از هزینه های بالایی که در سال های گذشته بویژه پس از انتخابات 1388 به برخی از فعالان دانشجویی تحمیل شد به عنوان مهمترین عامل بازدارنده برای افزایش فعالیت های دانشجویی یاد کرد.

طی این سال ها روسای دانشگاه ها که اغلب از افرادی همسو با دولت انتخاب شده بودند به زعم خود، دانشجویان فعال منتقد دولت را با ستاره دار کردن، اخراج از دانشگاه، پرونده سازی و … تنبیه کردند. بر همین اساس برخی از این دانشجویان بهترین سال های زندگی خود را در محرومیت از تحصیل و دوری از دانشگاه سپری کردند.

«م.گ» یکی از دانشجویانی که به دلیل فعالیت های سیاسی در سال 1386 ستاره دار و از تحصیل معلق و در سال 1390 از دانشگاه اخراج شد، در گفت و گو با ایرنا بسته شدن فضای دانشگاه ها در دوره ی احمدی نژاد را موجب افزایش شمار دانشجویان ستاره دار و کم شدن فعالیت های دانشجویی دانست. به گفته ی او تغییر ناگهانی رویکرد دولت نسبت به فعالیت های دانشجویی در این دوره موجب شد دانشجویان به اتهام انجام همان فعالیت هایی که 6 یا 7 ماه پیش از روی کار آمدن احمدی نژاد آزادانه انجام می دادند، ستاره دار و از تحصیل محروم شوند.

برخی کارشناسان اما انگاره ی تغییر رویکرد و کنش دانشجویان را تایید نمی کنند. «ملیحه شیانی» جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران در گفت و گو با ایرنا این نظر را که گرایش ها و کنش های سیاسی دانشجویان امروزی نسبت به دانشجویان دهه ی پیشین کمرنگ تر شده است رد کرد و گفت: حتی اگر مفروض شما هم درست باشد، باید نگرش و کنش های دانشجویان را در بسترساختارهای سیاسی و اجتماعی-فرهنگی جامعه بررسی کنیم. باید حضور فعال یا غیرفعال دانشجویان را زیر تاثیر فراز و فرودهایی بدانیم که در سال های گذشته (بویژه انتخابات سال 1388) در جامعه رخ داده است.

به گفته ی شیانی می توان انگاره ی پژوهشگر ایرنا را اینگونه توجیه علمی کرد که در اثر سیاست های پیشین در دانشگاه نوعی انفعال سیاسی بوجود آمده و دانشجویان فعلا خواسته ها و مطالبه های خود را در حوزه های دیگری از جمله عرفان، هنر یا فعالیت های اجتماعی و … جستجو می کنند، اما رویکرد آنها دچار تغییر نشده است.

شیانی اما مفروض دیگر پژوهشگر ایرنا در مورد تغییر خواسته های جوانان جامعه را تایید کرد و آن را ناشی از شکاف نسلی و بحران هویتی دانست که منجر به تغییر بارز هنجارها و ارزش های جوانان شده است. به گفته ی این استاد دانشگاه، جوانان امروز جامعه ی ما از بحران هویتی رنج می برند که از تعارض و ناهمخوانی میان مراجع یا بنیان های هویت سازی چون فرهنگ، دین، اخلاق و … ایجاد شده است. به عنوان نمونه جوان نمی داند برای یافتن شغل مناسب در آینده باید درس بخواند یا به دنبال پارتی باشد. جامعه شناسان از این شرایط که به دلایل متعدد سیاسی و اجتماعی ایجاد شده است با عنوان وضعیت نابسامان و آنومیک یاد می کنند که نتایج خود را در قالب های متفاوتی چون بی تفاوتی اجتماعی و سیاسی، آسیب های اجتماعی، گرایش به چیزهایی که تاکنون در جامعه وجود نداشته و … نشان می دهد.

***سخن آخر

نمی توان علاقه ها و سلیقه های دانشجویان امروزی را جدا از ساختارهای اجتماعی و سیاسی حاکم بر جامعه و دانشگاه مطالعه کرد. بسته شدن فضای سیاسی جامعه بویژه در سال های پس از انتخابات 1388و هزینه های سیاسی سنگینی که جوانان برای کنش های سیاسی خود پرداخت کردند، موجب کمرنگ شدن فعالیت های سیاسی دانشجویان شده است.

جنس رویکرد و کنش سیاسی دانشجویان با دهه ی گذشته تفاوتی نکرده است، تنها تفاوتی که وجود دارد این است که شرایط لازم برای فعالیت های سیاسی آنها مهیا نیست. دانشجوی امروزی با تغییر تاکتیکی خواسته ها و کنش های خود، سیاست صبر و انتظار را در پیش گرفته تا شرایط دوباره برای فعالیت او مهیا شود.

ایجاد حریمی امن برای فعالان سیاسی دانشجویی که به واسطه ی تغییردولت و رییس دانشگاه ها در معرض خطر قرار نگیرند لازم و ضروری است، این مهم عملی نمی شود مگر اینکه مدیریت دانشگاه را به نیروهای متخصص و اصحابش بسپاریم و برای استقلال آن رسمیت قابل باشیم به این معنا که از نفوذ نگاه های جناحی و زد و بند سیاسی به این نهادهای علمی جلوگیری کنیم.

*از:اعظم حمیدپور (گروه پژوهش و تحلیل خبری)