غول کنکور تمام شد و این اول راه و شروع ماجرا است. ورودی های جدید تحصیلات تکمیلی، باید از ابتدا روش انجام پژوهش های مختلف را بیاموزند. به این معنی که در ترم اول برای درس روش تحقیق پیشرفته و یا روش شناسی پژوهش یک پروپوزال یا طرح تحقیق ارائه دهند. این که بتوانید در ترم اول یک پروپوزال استاندارد و قوی ارائه دهید، اهمیت زیادی دارد. در این مقاله نکاتی را بیان میکنیم تا گام های نخست را قوی بردارید.

پروپوزال نویسی؛ مهارتی که در کنکور به شما نیاموختند!

کسب رتبه برتر کنکور لزوما به معنای موفقیت در طول تحصیل نیست. پروپوزال نویسی و ارئه یک طرح انجام تحقیق جامع و کامل مهارتی است که و در کلاسهای تست کنکور وجود ندارد. بلکه این مهارت را باید با تکرار و تمرین و آموزش دقیق یاد بگیرد.

پروپوزال (Research Proposal) در واقع چارچوبی است که بر اساس آن شما مراحل انجام پایان نامه خود را تدوین می نمایید. بنابراین برای اینکه در مراحل انجام پایان نامه با چالشهای مختلف مواجه نشوید باید در انجام پروپوزال خود دقت بیشتری به خرج بدهید.

 چالشهایی پیش رو تا تصویب پروپوزال

اگر پروپوزال شما تصویب نشود، ممکن است دچار سرخوردگی  یا کاهش انگیزه برای ادامه راه شوید. پروپوزال به دلایل مختلفی ممکن است توسط داوران تایید نشود:

1) موضوعی انتخاب کنید که تکراری است: اگر موضوع شما قبلاً در ایرانداک (irandoc.ac.ir) ثبت شده باشد یا تفاوت معناداری با پژوهش‌های گذشته نداشته باشد، بلافاصله رد خواهد شد.

2) عنوان تحقیق بیش از حد بلند یا کوتاه است: عنوانی که بیش از حد بلند باشد، تمرکز را از بین می‌برد و عنوانی که بیش از حد کوتاه باشد، ابعاد متغیرها را شفاف نمی‌کند. یک عنوان استاندارد باید شامل متغیرهای اصلی، جامعه آماری و در صورت لزوم، بازه زمانی یا مکانی باشد.

3) ناسازگاری روش تحقیق با اهداف : ممکن است روش تحقیقی را انتخاب نمایید که با اهداف تحقیق همخوانی نداشته باشد. روشهای تحقیق به چند دسته مختلف تقسیم می شود که در درس روش تحقیق خواهید آموخت. اما دانشجو باید بتواند  بر اساس اهداف تحقیق باید بهترین روش را انتخاب نمایید. برای مثال، اگر هدف شما «بررسی رابطه» بین دو پدیده است، نمی‌توانید از روش‌های کیفی صرف استفاده کنید.

4) غیرقابل اجرا بودن روش اجرای تحقیق: گاهی دانشجو روشی (مثل آزمایشگاهی پیچیده) را انتخاب می‌کند که ابزار یا امکانات آن در دانشگاه موجود نیست. داوران به دقت بررسی می‌کنند که آیا شما ابزار اندازه‌گیری (پرسشنامه تایید شده و یا ابزارهای مصاحبه) را در اختیار دارید یا خیر.

 5) نادیده گرفتن چارچوب زمانی: ممکن است پروپوزال در بازه زمانی تعیین شده قابل اجرا نباشد: مثلا شما در بازه زمانی 6 ماهه باید پایان نامه خود را کامل نمایید. اما اهداف تحقیق شما حداقل یک سال زمان نیاز دارند.

راه حل چیست؟ چگونه پروپوزال خوب بنویسیم؟

برای عبور از این چالش‌ها، باید مراحل زیر را در نظر بگیرید

گام اول: تسلط بر بخش نظری در درس روش تحقیق

 مهمترین نکته ای که باید به آن دقت نمایید، یادگیری جزوه درس روش تحقیق است. سپس با داشتن دانش لازم در زمینه انواع روش تحقیق، می توانید موضوعات دلخواه خود را انتخاب و روش تحقیق خود را شرح دهید.  تا زمانی که تفاوت بین یک تحقیق «توصیفی-تحلیلی» با یک تحقیق «علی-مقایسه‌ای» یا «آزمایشی» را ندانید، انتخاب موضوع برای شما ممکن است مشکلاتی ایجاد نماید.

گام دوم: مطالعه مقالات معتبر

پس از یادگیری بخش نظری، مقالات چاپ شده در مجلات معتبر مانند sciencedirect.com   یا elsevier.com را مطالعه کنید. این بخش معدن طلای انتخاب موضوع است. روشهای انجام تحقیق هر یک را بررسی کنید.    این تحقیقات چه نتایجی داشته اند؟ چه شکافهایی دارند؟  معمولا «پیشنهادهایی برای پژوهش‌های آتی» در انتهای مقالات وجود دارند که می توانند به شما ایده بدهند.

 مطالعه این تحقیقات به شما ذهنیت میدهند و شما تا حدودی در ذهن خود می توانید  نقشه راه انجام تحقیق خود را تصور نمایید.

گام سوم: تدوین پیش نویس

پیش نویس پروپوزال خود را بنویسید. به این منظور، فرمت خام پروپوزال را از سایت دانشگاه دانلود می نمایید. سپس بخشهای مختلف آن را با رعایت اصول و استانداردهای مشخص تکمیل نمایید:

• بخش بیان مسئله باید از شرح یک مشکل شروع شود و سپس به ارائه راه حل بپردازد. یک بیان مسئله خوب  معمولاً از الگوی قیف معکوس پیروی می‌کند. یعنی  از  بیان مشکل به صورت کلی شروع می شود و در نهایت به مشکل خاصی که ما قصد حل آن را دارید ختم می‌شود.
• بخش مرور منابع تحقیق: باید چندین مقاله معتبر و مرتبط با عنوان تحقیق را مورد بررسی قرار دهد و شکاف تحقیقاتی را شناسایی نماید. این بخش برای دانشجویان کارشناسی ارشد معمولا شامل ده مقاله است. اما دانشجویان دکتری باید مقالات بیشتری را مورد مطالعه قرار دهند.
• اهمیت و ضرورت تحقیق: در این بخش باید دلایلی ارائه دهید تا خواننده را قانع نمایید انجام تحقیق مهم است و اگر این تحقیق انجام نشود، چه ضرری به جامعه علمی یا سازمان‌ها وارد می‌شود؟
• بخش اهداف تحقیق باید قابل دستیابی، قابل اجرا در محدوده زمانی مشخص باشد.
• بخش روش تحقیق باید شامل روش انجام تحقیق، جدول متغیرها، جامعه آماری و ابزار تجزیه و تحلیل باشد. یکی از بخش‌هایی که داوران در جلسه دفاع پروپوزال به دقت بررسی می‌کنند، نحوه تعریف عملیاتی متغیرهاست. شما باید متغیرهای مستقل، وابسته و تعدیل‌گر را شناسایی کرده و بگویید هر کدام با چه پرسشنامه‌ای سنجیده می‌شوند.
• نمودار گانت چارت نیز باید مراحل انجام تحقیق را به صورت شفاف مشخص نماید.

راهکارهایی برای ارتقای کیفیت پروپوزال

پس از تکمیل این پیش نویس باید کیفیت آن را بهبود دهید تا تصویب آن حتمی شود. برای بهتر کردن این پیش نویس می توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

• یکی از سریع‌ترین راه‌ها برای آشنایی با استانداردهای دانشگاهی و جلوگیری از رد شدن طرح، مطالعه نمونه پروپوزال ارشد و دکتری است که به صورت تکمیل شده در سایتهای مختلف و معتبر مانند  safirdep.com ارائه شده است. در حقیقت نمونه های آماده و تصویب شده از این نظر به شما کمک میکنند که با بخشهای مختلف پروپوزال آشنا می شوید و می توانند مبنای کار شما قرار گیرند.
• توجه به پیشنهادات و توصیه های اساتید: پیش نویس پروپوزال خود را به استاد راهنمای خود ارائه بدهید. اساتید با داشتن تخصص و تجربه کافی به رفع ایرادات پروپوزال شما کمک مینمایند.
• استفاد از ایده های دوستان و همکلاسی ها: هم کلاسی های شما و بخصوص دانشجویان ترم های بالاتر، می توانند به شما کمک نمایند و تجربیات مختلفی که در این درس با آن مواجه شده اند را به شما انتقال دهند.

سخن آخر

هدف از تحصیل در مقطع ارشد و دکتری، انجام تحقیقات مختلف است و درس روش تحقیق که به عنوان یکی از دروس اولیه ارائه می شود، به عنوان پایه و اساس تحصیلات تکمیلی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. انتخاب موضوع پروپوزال و ارائه یک طرح تحقیق جامعه و هدفمند نیاز به مطالعه مقالات و یا نمونه های آماده پروپوزال دارد. با رعایت این نکات، نه تنها پروپوزال شما در ترم اول تصویب می‌شود، بلکه مسیر نگارش پایان‌نامه نیز برایتان هموار خواهد شد.