پژوهش‌های مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی روند ۱۰ ساله دوره دکتری تخصصی کشور را مورد بررسی قرار داده است. در نگاه کلی، ثبات کمّی رشد جمعیت دانشجویی دوره دکتری در بازه ۱۰ ساله اخیر، رشد نسبی در علوم انسانی و هنر، کاهش تعداد دانشجویان در علوم پایه و تمرکز جغرافیایی بیشتر در تهران را نشان می دهد.

آمار ثابت دانشجویان دکتری طی سالهای اخیر

بررسی وضعیت کلی دانشجویان دکتری تخصصی طی ۱۰ سال اخیر نشان می دهد تعداد دانشجویان دکتری تخصصی، طی سال های اخیر(به ویژه از سال ۱۳۹۵ به بعد) تا حدود زیادی، روندی یکنواخت داشته و بطور تقریبی بین حدود ۱۴۰ هزار نفر تا ۱۵۰ هزار نفر ثابت مانده است و روند افزایشی معنی داری را تجربه نکرده است. با این حال طی سه سال اول بازه ۱۰ ساله، یعنی بین سال های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ یک روند افزایشی را تجربه کرده است که البته مقطعی بوده و طی سال های پس از آن، روند تا حدودی متعادل و یکنواخت پیش رفته است.

سهم گروه‌های آموزشی از دانشجویان دکتری

سهم گروه علوم انسانی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی حدود ۴۳ درصد، سهم سهم گروه علوم پزشکی ۱۷.۹ درصد، سهم گروه فنی و مهندسی ۱۶.۶ درصد، سهم گروه علوم پایه ۱۰.۶ درصد، سهم گروه کشاورزی و دامپزشکی ۸.۸ درصد و سهم گروه هنر تنها ۲.۷ درصد است.

در بخش زیرنظام های اصلی آموزش عالی شامل وزارت علوم، دانشگاه آزاد اسلامی، وزارت بهداشت و موسسات آموزش عالی غیر انتفاعی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی، سهم وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (۴۴ درصد) از کل دانشجویان دکتری تخصصی، بیش از سایر زیرنظام های آموزش عالی است. در مقابل، موسسات آموزش عالی غیر انتفاعی (۲ درصد)، سهم بسیار ناچیزی از مجموع دانشجویان دکتری را به خود اختصاص داده‌اند.

روند کلیِ تعداد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی افزایشی بوده است

بررسی وضعیت کلی دانش‌آموختگان دکتری تخصصی طی ۱۰ سال نشان می دهد با وجود فراز و نشیب‌ها، روند کلیِ تعداد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی، افزایشی بوده است.

علاوه بر آمار و ارقام تعداد دانشجویان و دانش آموختگان دوره دکتری تخصصی، در این سال ها نحوه اجرای آزمون و دروس و ضرایب آزمون دکتری تخصصی هم تغییراتی داشته اند. سال گذشته آزمون دکتری تخصصی همزمان با آزمون کارشناسی ارشد برگزار شد و امسال این آزمون در یک بازه زمانی متفاوت برگزار شد. از سوی دیگر امسال تغییراتی در دروس و ضرایب آنها رخ داد.

رضا محمدی، رئیس سازمان سنجش آموزش کشور در گفتگو با خبرنگار مهر درباره تغییرات آزمون دکتری تخصصی گفت: در آزمون ورودی به مقطع دکتری تخصصی تغییراتی در سال ۱۴۰۵ نسبت به سال ۱۴۰۴ شاهد هستیم. ضمن اینکه تغییرات محتوایی هم در این دوره از آزمون ها رخ داده است. برگزاری آزمون های ورودی به سطوح مختلف آموزش عالی و به طور خاص آزمون دکتری تخصصی مستلزم ارزیابی دوره ای و سالانه از روند و چگونگی برگزاری آزمون است.

بازنگری سالانه در آزمون های کشوری

وی افزود: براساس بازخوردهایی که از ذی نفعان شامل افرادی که در آزمون شرکت کرده اند و اساتید و گروه های تخصصی و همچنین تحلیل نمرات و پاسخ هایی که داوطلبان به سوالات می دهند، هر ساله بازنگری در آزمون ها صورت می گیرد. البته این موضوع خاص دکتری نیست و در همه آزمون ها انجام می پذیرد.

رئیس سازمان سنجش آموزش کشور یادآور شد: در این بازنگری ها و بررسی هایی که انجام می دهیم از نظر زمان اجرای آزمون به این جمع بندی رسیدیم که می توانیم ۷ گروه آموزشی را که مجموع متقاضیان آنها ۱۷۲ هزار و ۱۴۲ نفر بود را در یک نیم روز برگزار کنیم. زحمت سازمان سنجش در این زمان بندی بیشتر بود اما کار متقاضیان آزمون دکتری را راحت تر کرد.

تغییرات مهم محتوایی در آزمون دکتری تخصصی

وی با اشاره به تغییرات مهم محتوایی در آزمون دکتری تخصصی گفت: بررسی کردیم که کدام یک از آزمون ها تاثیر بیشتری در تمیز و تفکیک متقاضیان برای ورود به مقطع دکتری دارند. این موضوع یکی از مهمترین چالش های ما در سنجش افراد بود.

چرا استعداد تحصیلی از آزمون دکتری حذف شد

محمدی اضافه کرد: سازمان سنجش آموزش کشور دارای یک مرکز پژوهش، نوآوری و هوشمندسازی است و در این مرکز یکی از پژوهش هایی که برای آزمون دکتری تخصصی انجام شد نشان داد درس استعداد تحصیلی حدود ۱۵ تا ۱۹ درصد در نمره داوطلب تاثیر داشت اما یک چالش مهم در نمره داوطلبان ایجاد کرده بود چرا که درس استعداد تحصیلی یک درس اکتسابی نیست و نیاز به قدرت تحلیل و تفکر دارد.

وی اظهار کرد: بخش دیگری که در پژوهش ها به آن توجه شد این بود که درس استعداد تحصیلی در سطوح پایین تر تحصیلی باید مورد توجه قرار بگیرد. می توان در آزمون ها مقطع کارشناسی و یا حتی آزمون ها آموزش و پرورش مورد توجه قرار داد.

رئیس سازمان سنجش آموزش کشور تاکید کرد: از همین رو درس استعداد تحصیلی با توجه به پژوهش هایی که صورت گرفت از آزمون دکتری تخصصی حذف شد و ضریب درس استعداد تحصیلی به دروس تخصصی داده شد تا تفکیک و تمیز بهتری برای متقاضیان انجام شود.

تعیین ضرایب جدید دروس

وی خاطرنشان کرد: با توجه به این تغییرات ضریب دروس تخصصی در آزمون دکتری سال ۱۴۰۵ به ضریب ۵ افزایش یافت و درس زبان عمومی هم ضریب یک گرفت. تصور بر این است که این دروس و ضرایب می توانند تفکیک بهتری برای متقاضیان آزمون دکتری تخصصی فراهم کنند.

محمدی درباره تغییر محتوایی دیگری که در آزمون دکتری تخصصی رخ داد، یادآور شد: گستره طراحان سئوال آزمون دکتری در سطح کشور گسترش یافت تا بتوانیم عدالت را در آموزش توسعه دهیم.

بازنگری در کمیته های تخصصی طراحان سوال

وی اضافه کرد: همچنین بازنگری در کمیته های تخصصی طراحان سئوال انجام شد تا با بازخوردی که از نحوه و کیفیت سئوالات آزمون دریافت کردیم تغییراتی در افراد حاضر در کمیته ها اعمال کردیم.

معاون وزیر علوم تاکید کرد: یکی از مهمترین کارهایی که در سازمان سنجش آموزش کشور انجام دادیم این بود که در کنار کارگروه ممیزی سئوال، کارگروه تضمین کیفیت سئوال هم به مجموعه کمیته های تخصصی طراحان سئوال اضافه کردیم. به این ترتیب انتظار ما این است که سئوالی که وارد چرخه آزمون می شود بهترین سئوال باشد تا بعد از آزمون سئوال مسئله ای نداشته باشد که مجبور به حذف آن، تاثیر مثبت یا سایر موارد شویم.

 آزمون دکتری روز جمعه ۲۵ بهمن‌ماه در ۱۵۹ حوزه اصلی و ۵۳۱ حوزه فرعی در ۱۲۵ شهرستان در سراسر کشور برگزار شد.

در این آزمون ۱۷۲ هزار و ۴۲ داوطلب شرکت داشتند که ۴۶ درصد از داوطلبان زن و ۵۳ درصد مرد بودند. آزمون دکتری در ۷ گروه آزمایشی برگزار شد و گروه علوم انسانی با ۶۷ درصد متقاضیان و با ۳۰ مجموعه امتحانی و گروه فنی و مهندسی با ۱۵ درصد متقاضیان و ۲۰ مجموعه امتحانی بیشترین تعداد متقاضیان را به خود اختصاص دادند.