«خیلی از ایرانی‌ها که چندین ساله آمریکا زندگی میکنن، به دلایل کاملا شخصی‌ای اقامت نگرفتن. یکی از اقوام ما 40 ساله که آمریکا زندگی میکنه و دلش نخواسته سیتیزن بشه و فقط گرین‌کارت داره. اینجا دانشگاه رفته، سرکار رفته و الان بازنشسته شده. خونواده، بچه و نوه هم داره؛ حالا فرض کنیم بخواد برای مسافرت بیاد ایران و خونواده‌اش رو ببینه و موقع برگشت دیگه راهش ندن، خیلی تلخه!»

روایتی که قانون جدید ترامپ، آن را تبدیل به کابوسی برای صدها ایرانی مهاجر کرده است؛ رئیس‌جمهوری که برای مشخص‌شدن روند کاری و فعالیتش در کمتر از 10 روز، قانونی را تصویب کرد که به موجب آن، زندگی و برنامه‌های ایرانیان مقیم آمریکا را به‌هم ریخته و حداقل برای ۹۰ روز، همه چیز را به‌حالت تعلیق درآورده است.

او درحالی دستور لغو ویزا برای اتباع هفت کشور از جمله ایران را امضا کرد که 19 هواپیماربا در حمله تروریستی 11 سپتامبر از مصر، لبنان و عربستان‌سعودی بودند و هیچ‌کدام از اتباع هفت کشور شامل چیزی که ترامپ به آن «معیارهای جدید بررسی» می‌گفت، نمی‌شوند. روز جمعه بعد از اینکه ترامپ، دستور اجرایی لغو ویزا را امضا کرد تا به‌طور موقت سفر هزاران نفر را به ایالات‌متحده ممنوع کند، خانواده‌ها، دانشجویان، استادان، ورزشکاران و توریست‌های هفت کشور در خاورمیانه و آفریقا، برنامه‌های سفر و حتی آینده خود را درحال تعلیق دیدند. در این بین، دانشجویان و استادان ایرانی مقیم آمریکا شاید بیشترین ضربه را از این قانون می‌خورند؛ دانشجویانی که با ویزای تحصیلی یا گرین‌کارت در آمریکا مشغول به تحصیل هستند و تا مدتی نامعلوم و حداقل سه ماه نمی‌توانند به ایران سفر کنند؛ تا جایی که بسیاری از آنها و افرادی که برای مسافرت به ایران رفته بودند، هنگام بازگشت در فرودگاه، مانع ورود آنها شدند. حالا دیگر رؤیای آمریکایی ترامپ، خواب بسیاری از ایرانیان مهاجر را آشفته کرده است.

قانون ترامپ دیوانه؛ فرصت جدیدی برای کانادا
استادان نیز از این قاعده مستثنا نیستند؛ کسانی که برای مطالعات تحقیقاتی و علمی به آمریکا سفر می‌کردند و حال این امکان از آنها سلب شده است. دانشمندان و افرادی که سال‌ها در آمریکا تحصیل کرده و پس از برجام برای دوره‌های مطالعاتی به ایران سفر کرده بودند و با این قانون جدید، امکان بازگشت آنها به کشور در وضعیتی مبهم پیش می‌رود. بازگشت نخبگان که پس از برجام مطرح و اجرایی شد، امتیازات فراوانی را برای کشور به همراه داشت؛ به‌عنوان مثال، طبق گزارش وزارت علوم در شهریور سال 95، تعداد دانشجویان خارجی زبان فارسی در کرسی‌های خارج از کشور نزدیک به سه هزار نفر، تعداد پروژه‌های مشترک تعریف‌شده مابین دانشگاه‌های داخل و خارج از کشور، 140 واحد و از توان 354 ایرانی نخبه خارج از کشور در سمینارها و دوره‌های آموزشی استفاده شد اما با اجرایی‌شدن این قانون جدید عملا امکان استفاده علمی و تحقیقاتی از این استادان از بین خواهد رفت.

در واقع، ایران با اینکه به شهروندانش اجازه می‌دهد تا به آمریکا سفر کنند اما این کشور به‌طور ایدئولوژیک مخالف اشتراک اطلاعات با واشنگتن است ولی اگر این ‌کار را نکند، بسیاری از شهروندانش نمی‌توانند خانواده‌های خود را در آمریکا ببینند. آماری که نشان می‌دهد بیش از یک میلیون ایرانی- آمریکایی در ایالات‌متحده زندگی می‌کنند، اعتراض بسیاری را به‌دنبال داشته است. تا جایی که دانشمندان مشهور جهان و چهره‌های آکادمیک با امضای بیانیه‌ای به دستور جدید ترامپ اعتراض کرده‌اند و مریم میرزاخانی و محمد جلالی از دانشگاه ام‌آی‌تی و ۱۰ برنده نوبل دیگر از جمله امضاکنندگان این بیانیه‌ هستند.

در همین میان، سعید سهراب‌پور، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان و رئیس اسبق دانشگاه شریف با اشاره به بازگشت صد نخبه فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های آمریکا و اروپا پس از برجام می‌گوید: «این گروه از استادان، کسانی بودند که برای همیشه به ایران بازگشتند و شامل قانون جدید ترامپ نمی‌شوند. بااین‌حال، ترامپ دیوانه قانونی را وضع کرده که مشکلات بسیاری را برای استادان و دانشجویان به‌وجود آورده است؛ همه مردم در همه جای دنیا هم با این قانون مخالف‌ هستند اما این قانون، فرصت جدیدی را برای دیگر کشورها به‌ویژه کانادا فراهم کرده که از دانشجویان مقیم آمریکا برای تحصیل در کشورشان دعوت کنند.» این درحالی است که وزیر علوم نیز اعلام کرده است، با توجه به لغو ویزای دانشجویان ایرانی دانشگاه‌های آمریکا، تمهیداتی در نظر گرفته‌ایم تا این دانشجویان بتوانند در کشورهای دیگر پذیرش بگیرند.

«موقع برگشت از ایران، توی فرودگاه برشون گردوندن»
سروش 23 ساله است و دو سالی می‌شود که در دانشگاه ایالتی اورگن آمریکا تحصیل می‌کند. «تو ایران دو سال دانشجوی حقوق بودم و در کنارش کار خبرنگاری هم میکردم. الان دو سال و نیمه که از طریق گرین‌کارت خانوادگی اومدم آمریکا و تو ایالت اورگن زندگی میکنم. اینجا دانشجوی سال دومم و میخوام داروسازی بخونم ولی خب، اینجا سیستم اینجوریه که اول باید یک لیسانس مرتبط بگیرم، بعد دوره داروسازی رو شروع کنم که حدودا هشت سال طول میکشه. از پریروز که قانون منع صدور ویزا ابلاغ شده حتی اونایی که گرین‌کارت هم داشتن و به هر دلیلی برای مدت کوتاهی اومده بودن ایران، توی فرودگاه برشون گردوندن. اصلا براشون مهم نبود که اون طرف تو آمریکا زندگی داره، کار داره، درس داره و حالا اومده ایران خونواده‌اش رو ببینه. خیلی راحت دیپورتشون کردن و معلوم نیست که قراره چی بشه.»
سروش از نگرانی‌هایش می‌گوید؛ از اینکه این چند روز اخبار را با دقت رصد می‌کند تا ببیند چه تصمیمی برای آینده‌اش بگیرد. «قانونی که وضع شده خیلی مبهمه و در عمل داریم میبینیم که نه‌تنها اونایی که میخواستن با ویزای توریستی وارد آمریکا بشن، افرادی که ویزای کار و تحصیل و گرین‌کارت هم داشتن شامل این محدودیت شدن. منم از این قاعده جدا نیستم؛ 90 درصد خونواده‌ام ایرانن. با مادرم که صحبت میکردم بهش میگفتم ممکنه تا چهار سال دیگه که ترامپ رئیس‌جمهوری باشه و این قانون سرجاش بمونه، من نتونم بیام ایران و ببینمت. از نظر آینده تحصیلی هم هنوز چیزی مشخص نشده که بگن افراد گرین‌کارتی از این تاریخ به بعد حق تحصیل ندارن. همه چی مبهمه؛ یک روز گفتن تا یک ماه تعلیق میشه؛ یک روز گفتن 60 روز، الان هم میگن 90 روز. بااین‌حال، کسی که یکشبه همچین قانونی رو وضع میکنه ازش هرچیزی برمیاد.»
سروش از خانواده‌هایی می‌گوید که سالیان سال است در آمریکا زندگی می‌کنند و اقامت ندارند. «خیلی از ایرانی‌ها که چندین ساله آمریکا زندگی میکنن و من میشناسمشون به دلایل کاملا شخصی‌ای اقامت نگرفتن. یکی از اقوام ما 40 ساله که آمریکا زندگی میکنه و دلش نخواسته سیتیزن بشه و فقط گرین‌کارت داره. اینجا دانشگاه رفته، سرکار رفته و الان بازنشسته شده. خونواده، بچه و نوه هم داره؛ حالا فرض کنیم اگه بخواد برای مسافرت بیاد ایران و خونواده‌اش رو ببینه و موقع برگشت دیگه راهش ندن، خیلی تلخه!»

«برگردم ایران، همه تلاش‌هام دود میشه»
مهدی 25 ساله است و دانشجوی رشته برق قدرت در مقطع دکتری. نزدیک به دو سال بوده که در ایالت میشیگان مشغول به تحصیل است. «از طریق دانشگاه، بورس شدم و رفتم آمریکا. به‌خاطر اینکه ویزایی که داشتم سینگل بود و تو دوره تحصیلم نمیتونستم از خاک آمریکا خارج بشم، امید داشتم که خانواده‌ام ویزا بگیرن و بتونن بیان پیشم تا ببینمشون. حتی مادرم از سفارت، وقت مصاحبه گرفته بود که با قانون جدید ترامپ، همه‌چی کنسل شد. من جزء نخبه‌ها حساب میشدم  کلی برای خرید مدارک کارشناسی و کارشناسی‌ارشد از دانشگاه هزینه کردم به امید اینکه بتونم از امکانات بیشتری استفاده کنم و فرصت شغلی جدیدی داشته باشم. برای همین بورس شدم و اومدم دانشگاه میشیگان. همه‌چی داشت خوب پیش میرفت که ترامپ، این کارو کرد. همه امیدها و آرزوهام تو این دو، سه روز نابود شده و با این اوصاف باید برگردم ایران.»
مهدی از شرایط سخت و هزینه‌های سرسام‌آور خرید مدارکش می‌گوید: «قانون اینجوری بود که چون رایگان تحصیل کردم، برای رفتن از ایران باید پول تحصیلم رو میدادم یا میموندم و به سربازی میرفتم! هیچ پیش‌بینی‌ای برای آینده‌ام ندارم و نمیدونم واقعا باید چیکار کنم. اگر هم برگردم ایران و سرمایه شخصی نداشته باشم، نمیتونم شغل درست و حسابی و درخور سوادم پیدا کنم. عملا این‌همه سال تلاش و تحقیق دود میشه میره هوا. شرایط برای همه همکلاسی‌های من همین‌قدر مبهم و نامشخصه؛ مادر یکی از دوستام سرطان داره و قرار بوده بره پیش بچه‌اش. حالا نمیتونه بیاد و از نظر روحی، حال خیلی بدی داره.»

لاتاری‌هایی که هوا رفت
مهشید و امین، زن و شوهری 30 ساله که قرعه لاتاری امسال به نامشان زده شده بود، آن‌قدر از قانون جدید عصبانی هستند که به‌سختی حرف می‌زنند. «بردن لاتاری، سکوی پرتابی بود که آیندمون رو با بچه سه‌سالمون جور دیگه‌ای بسازیم. وقتی لاتاری برنده شدیم، خیلی خوشحال بودیم و فکر میکردیم همه‌چی داره خوب پیش میره؛ حتی وقت سفارت رو هم توی ترکیه مشخص کرده بودیم که وقتی اونجا بمب‌گذاری شد، شهر رو عوض کردن و قرار بود دو، سه روز دیگه بریم سفارت. ولی با قانون جدید ترامپ، همه‌چی کنسل شد و همه پولایی که خرج کرده بودیم، رفت هوا. شدت ناراحتی و عصبانیت ما رو هیچ‌کس نمیفهمه؛ حس کسی رو داریم که تو 30 سالگی، تو نقطه صفر وایساده و باید دوباره شروع کنه.»
آرمین از بقیه کم‌سن‌تر است؛ 19 سال دارد و دو سالی می‌شود که در ایالت کالیفرنیا زندگی می‌کند. برای تحصیل به آمریکا آمده و معتقد است، قانون ترامپ روی زندگی او تأثیر چندانی ندارد. «دندون‌پزشکی میخونم و مقطع لیسانسم. قانون جدیدی که ترامپ گذاشته، روی زندگی من تأثیر چندانی نداره، چون اقامت دارم و مشکلی برام پیش نمیاد ولی وقتی به دوستام نگاه میکنم میبینم که این وضعیت، آینده زندگی خیلی‌هاشونو تحت‌تأثیر قرار داده. اکثر دوستام اینجا تنهان و خانواده‌هاشون، سالی یکی، دو بار بهشون سر میزنن ولی با این قانون جدید، حداقل تا سه ماه نمیتونن بچه‌هاشون رو ببینن و این شرایط رو خیلی سخت میکنه؛ مخصوصا برای کسایی که وابستگی عاطفی به خانواده‌هاشون دارن؛ از الان دارم میبینم که خیلی‌هاشون ناراحتن و ممکنه بعدها حتی افسردگی بگیرن. جدا از وابستگی عاطفی‌ای که دارن، پول‌فرستادن هم از ایران خیلی سخت میشه اما در کل به‌نظرم قانون بیهوده‌ایه و دیر یا زود برداشته میشه؛ چون جامعه آمریکا نژادپرستی رو نمیپذیره و این قانون، مصداق بارز نژادپرستیه.»

«میرم سمت کانادا»
وضعیت بهار با دیگر دانشجوها متفاوت است؛ هنوز آمریکا نرفته و منتظر نامه سفارت برای پذیرش دانشگاه بوده که ترامپ، قانون جدیدش را امضا کرده است. «با این وضعیت به احتمال زیاد پذیرشم تعلیق میشه و میره تو آب‌نمک. تو قانون هم نوشته که احتمال تمدیدشدن داره؛ تازه اگه برداشته بشه، آمریکا رفتن خیلی سخت میشه؛ حتی برای تحصیل. ولی خب از ترامپ انتظار این کارا میرفت. از وقتی پذیرشم اومد، احتمال میدادم ترامپ رئیس‌جمهوری بشه، احتمالش خیلی کم بود ولی دیدی که شد! وقتی پذیرشم اومد، انگلیس جدا شد؛ اون رو هم کسی فکرشو نمیکرد. من هم باید مثل خیلی‌های دیگه برم سمت کانادا و کارای اونجارو بکنم. حالا وضعیت من خیلی حاد نیست؛ یکی از فامیل‌هامون برای درمان میخواست بره که نذاشتن. معلوم نیست چی میشه.»
مریم سه سال است که در ایالت کالیفرنیا زندگی می‌کند و 23 ساله است. با خانواده‌اش به آمریکا رفته و کامپیوتر می‌خواند. «به‌خاطر اینکه روز اول اجرای این قانونه، هیچ‌کس نمیدونه چه اتفاقی میفته و قراره آینده‌مون چی بشه. از خیلی‌ها شنیدم که تو فرودگاه‌ها از ایران سوار نکردن و الان دم فرودگاه تظاهرات شده. تو ایالتی که ما زندگی میکنیم، ایرانی و مسلمون زیاده به‌خاطر همینم فکر میکنم ایالت ما آخرین ایالتی باشه که این محدودیت‌ها شاملش بشه. خیلی از دوستای من قبل از وضع این قانون رفتن ایران و الان دیگه نمیتونن برگردن. اگر وضعیت همین‌طوری بخواد پیش بره و ما از ترسمون نتونیم برگردیم ایران و اینجا زندانی بشیم، همون بهتر که برای همیشه برگردیم ایران. الان پدر و مادرم ایرانن و شاید دیگه تا مدت‌ها نتونن بیان منو ببینن؛ من هم نمیتونم برم. باید ببینیم در آینده چی پیش میاد.»

کاهش قابل‌توجه دانشجویان مقیم آمریکا
یکی از استادان اقتصاد دانشگاه الزهرا که برای فرصت‌های مطالعاتی و تحقیقاتی به آمریکا سفر می‌کند، و به‌صورت دائم در رفت‌و‌آمد بین ایران و آمریکاست، از قانون جدید منع صدور ویزا برای ایران و 6 کشور دیگر گلایه می‌کند. «این قانون جدید، فرصت‌های مطالعاتی و تحقیقاتی را به کمترین حد خودش رسانده و طبیعتا رفت‌ و ‌آمدها خیلی محدود و شاید قطع شود. هرچند ارتباط‌ها فقط حضوری نیست و از طریق فضای مجازی هم برقرار است ولی هیچ‌وقت کارایی دیدارها و بحث‌های حضوری را ندارد. در دیدارهای حضوری، بحث، مجادله و بیان استدلال‌ها به‌راحتی امکان‌پذیر است ولی در دیدارهای غیرحضوری، اغلب این موارد باید به‌صورت مکتوب صورت گیرد که این مسئله در شرایطی که طرفین با ادبیات و زبان یکدیگر آشنا نباشند، امکان درک نادرست را از مطالب بالا می‌برد.»
این استاد اقتصاد با اشاره به اینکه هدف کنفرانس‌های بین‌المللی، مباحثه رو در رو بر سر آخرین دستاوردهای علمی است، می‌گوید: «در این شرایط این امکان از محققان ما گرفته می‌شود؛ البته این مسئله مربوط به فرصت‌هایی است که در آمریکا وجود دارد و درباره بقیه کشورها مثل کشورهای اروپایی این چالش‌ها وجود ندارد؛ علاوه‌براین در این شرایط تعداد دانشجویانی که برای ادامه تحصیل به آمریکا می‌روند، کاهش می‌یابد و از این جهت، به‌نفع دیگر کشورهای اروپایی مانند کانادا و استرالیا خواهد بود که بتوانند جوانان تحصیلکرده را جذب کنند. از طرف دیگر، طرح‌هایی که در وزارت علوم برای استفاده از استادان یا تحصیلکرده‌های ایرانی در آمریکا بود و با عنوان بازگشت نخبگان شناخته می‌شود، به‌شدت آسیب می‌بیند و منحصر به کشورهای دیگر خواهد شد.»